-๒-

นิพพานคืออะไร?

เมื่อเราเข้าใจแล้วว่า ความทุกข์คือความรู้สึกที่ทรมาน (หรือทนได้ยาก) ที่เกิดขึ้นมาพร้อมความยึดถือว่ามีตัวเรา-ของเรา และความทุกข์ก็เกิดมาจากกิเลส (โดยมีอวิชชาเป็นต้นเหตุ) ดังนั้นถ้าเมื่อใดจิตของเราไม่มีกิเลส (แม้เพียงชั่วคราว) จิตของเราก็ย่อมที่จะไม่มีความทุกข์ (แม้เพียงชั่วคราว) ซึ่งจิตของเราขณะที่ไม่มีความทุกข์นี้เองที่เรียกว่า นิพพาน ที่แปลว่า เย็น คือหมายถึง เมื่อความทุกข์ได้ดับไปแล้วจิตมันก็จะเย็นของมันได้เองตามธรรมชาติ คือความทุกข์มันก็ทำให้จิตดิ้นรน เร่าร้อน ทรมาน หนัก-เหนื่อย ขุ่นมัว ไม่สงบ แต่เมื่อจิตไม่มีความทุกข์ หรือความทุกข์ได้ดับหายไป (แม้เพียงชั่วคราว) จิตมันก็จะกลับคืนสู่สภาวะเดิมของมัน ซึ่งสภาวะเดิมของจิตก็คือ สงบ เย็น เบา สบาย สดชื่น แจ่มใส ซึ่งสรุปแล้วนิพพานก็หมายถึง จิตที่สงบเย็น 

โดยนิพพานนี้จะมีอยู่ ๓ ลักษณะ อันได้แก่

๑. นิพพานตามธรรมชาติ คือตามปกติแล้ว กิเลสและความทุกข์มันก็ไม่ได้เกิดอยู่ตลอดเวลา ดังนั้นเวลาใดที่ความทุกข์ยังไม่เกิดขึ้น เวลานั้นจิตของเรามันก็นิพพานหรือสงบเย็นอยู่แล้วตามธรรมชาติ เพียงแต่จะยังไม่เย็นสนิทหรือสูงสุด (เพราะยังมีอาการของนิวรณ์มารบกวนจิตอยู่) คือยังเป็นแค่เพียงความอุ่นใจหรือเบาใจ จากการที่ชีวิตของเรายังปกติสุขดีอยู่ เพราะเราทำแต่ความดี ไม่ได้ทำความผิดหรือชั่ว ซึ่งเพียงเท่านี้ก็นับว่ามีประโยชน์แล้วแก่ชีวิตของเรา ที่ยังไม่มีความรู้ในเรื่องการดับทุกข์ตามหลักอริยสัจ ๔ ของพระพุทธเจ้า

๒. นิพพานขั้นต้นหรือนิพพานชิมลอง คือเป็น ความเย็นสนิท ที่มาจากการที่นิวรณ์ได้ระงับหรือดับหายไปชั่วคราว ซึ่งก็อาจจะเกิดขึ้นจากการที่จิตของเรามันได้ถูกกิเลสแผดเผาเสียจนอ่อนล้าแล้ว มันก็จะระงับหรือดับลงไปของมันชั่วคราวได้เองตามธรรมชาติ หรืออาจเกิดจากการที่เราได้ไปพบกับสิ่งที่ทำให้จิตสงบ เช่น พบเห็นคนตายหรือพบเห็นภัยพิบัติต่างๆของคนอื่น หรือเราได้ไปอยู่ในสถานที่ที่ชวนให้จิตสงบ เช่น ป่า เขา ลำธาร แม่น้ำ ทะเล หรือในห้องที่ไม่มีสิ่งรบกวน เป็นต้น หรืออาจเกิดจากการที่เราฝึกจิตให้มีสมาธิจนนิวรณ์ระงับหรือดับหายไปชั่วคราว มันก็ทำให้จิตของเราเย็นได้อย่างสนิท ซึ่งนี่ก็คือนิพพานของจริงที่เป็นความสงบเย็นอย่างสูงสุด แต่ว่ายังเป็นแค่เพียงชั่วคราว เมื่อสมาธิหายไปและกิเลสหรือนิวรณ์กลับมาเกิดขึ้นอีก นิพพานสูงสุดนี้ก็จะยังหายไปได้อีก ดังนั้นนิพพานนี้จึงเรียกได้ว่าเป็นนิพพานขั้นต้นหรือนิพพานชิมลองที่เหมือนนิพพานของแท้ ที่มีเอาไว้ให้เราได้ลิ้มลอง เพื่อที่จะได้ปรารถนา (ความอยากที่ดีหรืออยากพ้นทุกข์) นิพพานชนิดถาวรต่อไป 

๓. นิพพานถาวร คือเป็นการปฏิบัติปัญญาและสมาธิตามหลักอริยมรรค จนสามารถทำลายสัญชาติญาณแห่งความมีตัวตน (อวิชชา) ให้หมดสิ้นไปจากจิตใต้สำนึกได้อย่างถาวร จึงทำให้กิเลสและความทุกข์จะไม่กลับมาเกิดขึ้นแก่จิตอีกอย่างถาวร จึงจะทำให้จิตบรรลุนิพพานสูงสุดได้อย่างถาวร (คือตลอดชีวิต)   

สรุปได้ว่า เมื่อจิตเกิดกิเลส มันก็จะเกิดความรู้สึกเร่าร้อนทรมานหรือเป็นทุกข์ แต่เมื่อใดที่จิตไม่มีกิเลส (รวมทั้งนิวรณ์) จิตมันก็จะไม่มีความทุกข์ เมื่อจิตไม่มีความทุกข์ มันก็จะเย็น ซึ่งคำว่าเย็นนี้มันก็ตรงกับคำว่า “นิพพาน” ที่ชาวบ้านของอินเดียในสมัยพุทธกาลเขาใช้พูดกันอยู่ ซึ่งนิพพานนี้เองที่มาช่วยให้จิตของเราได้รับการพักผ่อน ถ้าจิตของเราถูกกิเลสแผดเผาอยู่ตลอดทั้งวัน (คือด้วยความพอใจและไม่พอใจ หรือเดี๋ยวหัวเราะ เดี่ยวร้องไห้อยู่ตลอดทั้งวัน) เราคงเป็นบ้าตายกันไปหมดแล้ว ดังนั้นเราจึงควรรู้คุณค่าของนิพพาน และขอบคุณนิพพานที่ได้ช่วยหล่อเลี้ยงจิตของเราเอาไว้ และไม่เนรคุณต่อนิพพาน ด้วยการเกลียดกลัวนิพพาน แล้วพยายามแสวงหานิพพานสูงสุดและถาวรกันต่อไป

วิธีปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นจากความทุกข์เป็นอย่างไร?

จากการที่เราได้ศึกษามาทั้งหมดก็สรุปได้ว่า พระพุทธเจ้าสอนเรื่องการดับทุกข์ เพราะความทุกข์คือภัยอันใหญ่หลวงหรือน่ากลัวที่สุดของคนทั่วไป ซึ่งหลักที่สอนเรื่องการดับทุกข์ของพระพุทธเจ้านั้นก็คือ อริยสัจ ๔ ที่สรุปอยู่ที่ ความทุกข์ ก็คือความทุกข์ของจิตใจในปัจจุบัน ที่มีต้นเหตุมาจากสัญชาติญาณแห่งความมีตัวตน ที่มีอยู่ในจิตใต้สำนึกของมนุษย์ทุกคน ส่วนความไม่มีทุกข์ ก็ได้แก่นิพพานหรือความสงบเย็นของจิต เมื่อจิตไม่มีความทุกข์ ส่วนวิธีการดับทุกข์ นั้นเรียกว่า มรรค ที่แปลว่า หนทาง หรือ อริยมรรค ที่แปลว่า หนทางอันประเสริฐ  ซึ่งอริยมรรคนี้แม้จะเป็นหนทางเดียว แต่ก็มีองค์ประกอบอยู่ถึง ๘ องค์ประกอบ อันได้แก่

๑. สัมมาทิฏฐิ ความเห็นที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การมีความเข้าใจอย่างถูกต้องในชีวิตว่า “มันไม่ได้มีตัวเราอยู่จริง” อันเป็นหัวใจของปัญญา 

๒. สัมมาสังกัปปะ ความดำริ (หรือความปรารถนา) ที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่ดำริที่จะออกจากกามารมณ์ ดำริที่จะออกจากความอาฆาตพยาบาทปองร้าย และดำริที่จะไม่เบียดเบียนใครด้วยความหลงผิด

๓. สัมมาวาจา การปฏิบัติทางวาจาที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การระวังรักษาวาจาให้เรียบร้อย

๔. สัมมากัมมันตะ การปฏิบัติทางกายที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การระวังรักษาความประพฤติทางกายให้เรียบร้อย

๕. สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตและบริหารชีวิตที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การประกอบอาชีพและบริหารชีวิตที่ถูกต้อง

๖. สัมมาวายามะ การมีความเพียรที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การมีความเพียรพยายามในการปฏิบัติเพื่อทำลายต้นเหตุของความทุกข์

๗. สัมมาสติ การตั้งสติเอาไว้ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การระลึกถือแต่เรื่องที่ทำให้เกิดปัญญา

 ๘. สัมมาสมาธิ การมีความตั้งใจมั่นอยู่เสมอที่ถูกต้อง ซึ่งก็สรุปอยู่ที่การมีจิตที่บริสุทธิ์ ตั้งมั่น และอ่อนโยน

  องค์ประกอบทั้ง ๘ ของอริยมรรคนี้ สามารถสรุปย่อลงเป็นหลักในการปฏิบัติได้ ๓ ส่วน คือ ปัญญา, ศีล,  และ สมาธิ ซึ่งปัญญาก็คือ สัมมาทิฏฐิ สังมาสังกัปปะ ส่วนศีลก็คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ส่วนสมาธิ ก็คือ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ  ซึ่งเรามักชอบเรียกง่ายๆว่า ศีล สมาธิ ปัญญา คือต้องมีศีลเป็นพื้นฐานอยู่ก่อนแล้ว ซึ่งศีลจะเป็นพื้นฐานให้เกิดสมาธิ และสมาธิก็จะเป็นพื้นฐานให้เกิดปัญญา และปัญญาก็จะวนกลับมาช่วยให้เรามีศีลที่ถูกต้อง อันจะทำให้เรามีสมาธิและปัญญามากยิ่งขึ้นจนดับทุกข์ได้อย่างถาวรในที่สุด

ในการปฏิบัติศีลสมาธิปัญญานี้เราจะต้องปฏิบัติพร้อมกัน จึงจะมีพลังมาทำให้ความทุกข์ที่กำลังเกิดอยู่ระงับหรือดับหายไปได้ (แม้เพียงชั่วคราว) และทำให้ความทุกข์ที่ยังไม่เกิด จะไม่เกิดขึ้น รวมทั้งยังทำให้ได้ความเคยชินของอวิชชาและกิเลสตัณหา ค่อยๆหมดความเคยชินไปอย่างถาวร อันจะทำให้จิตของเรานิพพานอย่างสูงสุดและถาวรได้อีกด้วย แต่ถ้าเราปฏิบัติศีล สมาธิ และปัญญานี้แยกกัน ก็จะไม่มีพลังมาระงับหรือกำจัดอวิชชาและกิเลสตัณหาได้

ศีล- จิตที่ปกติ

ก่อนอื่นเราควรเข้าใจคำว่าศีลก่อน คือคำว่า ศีล แปลว่า ปกติ ซึ่งหมายถึงความปกติของจิต คือถ้าเรามีชีวิตที่สงบสุข ไม่มีความเดือดร้อนหรือไม่สะดุ้งหรือหวาดกลัวต่อสิ่งใดๆ เพราะไม่เคยได้ทำความผิดหรือชั่วอยู่แล้วเป็นปกติ ก็เรียกว่าเราเป็นคนมีศีลแล้วโดยไม่ต้องไปขอจากใคร โดยศีลนั้นก็สรุปอยู่ที่การปฏิบัติทางกายและวาจาที่ถูกต้องหรืองดงาม อันได้แก่ การมีเจตนา (ตั้งใจ) ที่จะไม่ล่วงละเมิดหรือเบียดเบียนชีวิตและทรัพย์สินรวมทั้งกามารมณ์ (วัตถุกาม) ของผู้อื่น รวมทั้งการมีเจตนาที่จะไม่พูดโกหก คำหยาบ ส่อเสียด และเพ้อเจ้อ ซึ่งศีลนี้เป็นสิ่งจำเป็นเพราะจะเป็นพื้นฐานให้การฝึกสมาธิทำได้ง่าย ถ้าขาดศีลก็ฝึกสมาธิไม่ได้ แต่เมื่อจะกล่าวถึงการปฏิบัติอริยมรรค เรามักจะกล่าวเพียงว่า “ต้องใช้ปัญญากับสมาธิมาทำงานร่วมกัน” เท่านั้น ซึ่งตามความเป็นจริงแล้วก็ต้องมีศีลมาเป็นพื้นฐานอยู่ก่อนแล้ว เพียงแต่จะไม่กล่าวถึงเท่านั้น ดังนั้นเราจึงควรเข้าใจจุดนี้เอาไว้ด้วย  

ศีลของอริยมรรคก็มีเพียงเท่านี้ ซึ่งแม้ผู้ที่ไม่ได้บวช (ผู้ครองเรือน)  ก็สามารถปฏิบัติได้ เพียงแต่อาจจะปฏิบัติได้ยากอยู่สักหน่อย เพราะต้องใช้ชีวิตอยู่ในสังคมที่ไม่มีศีลธรรม แต่ถ้าตั้งใจจริงก็สามารถปฏิบัติได้  ส่วนนักบวชเช่นพระภิกษุนั้นจะมีศีลที่มากขึ้น ก็เพื่อให้มีความปกติมากขึ้น เพื่อให้มีสมาธิได้ง่ายขึ้น และมีปัญญาแตกฉานมากยิ่งขึ้น อันจะช่วยให้มีความทุกข์น้อยกว่าคนที่ไม่ได้บวช แต่ถึงแม้จะบวชแล้วถ้าไม่มีศีลของตนเอง ก็มีค่าเท่ากับผู้ที่ยังไม่ได้บวช คือยังมีความทุกข์เหมือนคนทั่วๆไปที่ยังไม่ได้บวช

สมาธิ- จิตที่ตั้งมั่น

สมาธิ แปลว่า ตั้งมั่นอยู่เสมอ คือเป็นอาการของจิตที่ตั้งใจ หรือจดจ่อ หรือจับ หรือเพ่ง อยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งอยู่ตลอดเวลาได้นานๆ ซึ่งสมาธินี้มี ๒ ประเภท คือ สมาธิผิด  กับ สมาธิถูก 

โดยสมาธิผิดก็คือ สมาธิที่จดจ่ออยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ด้วยกิเลสหรือนิวรณ์ตลอดเวลา ซึ่งผลของสมาธิผิดนี้ก็คือจะมีความทุกข์ หรือความเร่าร้อนใจ ไปตามอำนาจของสิ่งที่กำลังเพ่งอยู่ เช่น ถ้าเพ่งอยู่ในเรื่องกามารมณ์ จิตก็จะเร่าร้อนทรมานอยู่ด้วยความอยากได้ในกามารมณ์นั้นให้มากยิ่งๆขึ้นไป หรือถ้าเพ่งอยู่ด้วยความโกรธ ก็จะทำให้จิตเกิดความเร่าร้อนหรือคับแค้นใจ เป็นต้น

ส่วนสมาธิถูกก็คือ สมาธิที่จดจ่อหรือตั้งใจทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วทำให้กิเลสระงับหรือดับหายไป (แม้เพียงชั่วคราว) เช่น การเพ่งอยู่ที่การหายใจของร่างกายเราเอง หรือการตั้งใจอ่านหนังสือเรียน หรือการที่นักเรียนตั้งใจฟังสิ่งที่ครูสอน หรือการที่ครูตั้งใจสอน หรือการตั้งใจทำงานที่สุจริต หรือการที่นักวิยาศาสตร์ตั้งใจคิดค้นสิ่งที่ดีงาม เป็นต้น 

สมาธิถูกนี้จะมีลักษณะ ๓ ประการ คือ

๑. บริสุทธิ์ คือไม่มีกิเลส และนิวรณ์ครอบงำ

๒. ตั้งมั่น คือเข้มแข็ง ไม่มีอะไรมายั่วยวนให้หวั่นไหวได้ (คือไม่ทำให้เกิดกิเลสหรือนิวรณ์)

๓. อ่อนโยน คือ มีสติสมบูรณ์ มีความสุขุมรอบครอบและมีความจำดี จึงเหมาะสมต่อการทำงานทุกชนิด

ผลของสมาธินี้ก็คือ ทำให้จิตมีความสุขที่ประณีต (สุขสงบ), มีสติตลอดเวลา, และเมื่อจิตไม่มีกิเลสและนิวรณ์ครอบงำ จึงทำให้อุปาทานดับหายไปด้วย เมื่อจิตไม่มีอุปาทานจึงทำให้จิตไม่มีความทุกข์ เมื่อจิตไม่มีความทุกข์ก็จะทำให้นิพพาน (ความสงบเย็น) ปรากฏ (หมายเหตุ ต่อไปถ้าพบคำว่า สมาธิ ในหนังสือนี้ ก็ขอให้เข้าใจว่าหมายถึง สมาธิถูก)

เมื่อจิตมีสมาธิ ก็สามารถพิจารณาถึงความจริงของธรรมชาติให้เข้าใจได้ เพราะจิตจะมีสติตลอดเวลา รวมทั้งไม่ดื้อรั้นหรือแข็งกระด้างและไม่มีความลำเอียงใดๆ จึงสามารถเข้าใจถึงเรื่องการเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับหายไปของสิ่งปรุงแต่งทั้งหลายได้ รวมทั้งยอมรับเหตุผลและความจริงที่ได้พบเห็นหรือรับรู้โดยไม่บิดพลิ้ว ซึ่งนี่ก็คือผลจากการมีสมาธิที่ช่วยให้เกิดปัญญาได้ ถ้าไม่มีสมาธิก็จะไม่มีสามารถพิจารณาโดยใช้เหตุใช้ผลให้เกิดความเข้าใจได้

สมาธินี้เป็นสิ่งที่เราจะต้องฝึกให้เกิดขึ้น เพราะปกติเราจะมีสมาธิกันน้อย จึงยังไม่เพียงพอที่จะนำมาใช้ในการปฏิบัติเพื่อดับทุกข์ตามหลักอริยมรรค แต่ก่อนที่จะฝึกสมาธิ เราจะต้องรู้จักกับสิ่งที่ตรงข้ามหรือศัตรูของสมาธิเสียก่อน เพราะเป็นสิ่งตรงข้ามกัน คือเมื่อจิตมีสมาธิ ศัตรูของสมาธิก็จะไม่มี แต่เมื่อจิตมีศัตรูของสมาธิครอบงำ จิตก็จะไม่มีสมาธิ ซึ่งศัตรูของสมาธินี้ก็ได้แก่ นิวรณ์ คือเมื่อจิตของเรามีนิวรณ์ตัวใดตัวหนึ่งเกิดขึ้นมาในจิต จิตของเราก็จะไม่มีสมาธิ แต่ถ้าจิตของเราไม่มีนิวรณ์ตัวใดเลย และมีความตั้งมั่นและอ่อนโยน ก็เท่ากับจิตของเรามีสมาธิแล้ว

นิวรณ์ – สิ่งปิดกั้นจิต

   คำว่า นิวรณ์ แปลว่า สิ่งปิดกั้นจิต ซึ่งนิวรณ์นี้ก็คืออาการของกิเลสอย่างอ่อนๆนั่นเอง โดยอาการของนิวรณ์นี้แยกได้ ๕ อาการ อันได้แก่

๑. กามฉันทะ คือความพอใจเล็กๆน้อยๆในกามารมณ์

๒. พยาบาท คือความอาฆาตหรือพยาบาทที่ฝังใจอยู่

๓. ถีนมิทธะ คือความหดหู่ เซื่องซึม มึนชา

๔. อุทธัจจกุกกุจจะ คือความตื่นเต้นหรือความฟุ้งซ่านที่ทำให้เกิดความรำคาญใจ

๕. วิจิกิจฉา คือความลังเลสงสัยในสิ่งที่เราเชื่อถือยู่ว่ามีจริงหรือไม่? หรือถูกต้องหรือไม่?

ปกตินิวรณ์นี้จะเกิดขึ้นมาครอบงำจิตของเราอยู่เกือบตลอดทั้งวัน ซึ่งเมื่อมันเกิดขึ้นแล้ว แม้มันจะไม่ทำให้เกิดความทุกข์อย่างเต็มที่ (คือความเศร้าโศกหรือเสียใจ ความคับแค้นใจ เป็นต้น) แต่มันก็ทำให้จิตของเราขุ่นมัว ไม่สงบระงับ ไม่เป็นปกติ ไม่เบาสบาย ไม่สดชื่น ไม่ปลอดโปร่งแจ่มใส (คือไม่นิพพาน)  ซึ่งเรียกว่าเป็นความทุกข์อ่อนๆ และเมื่อนิวรณ์ตัวใดเกิดขึ้น มันก็จะทำให้จิตของเราไม่มีสมาธิ เมื่อจิตไม่มีสมาธิก็จะทำให้ปัญญาที่จะมาดับทุกข์ไม่เกิดขึ้น เมื่อจิตไม่มีปัญญาและสมาธิ จึงทำให้ความทุกข์อ่อนๆเกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลาและนิพพานสูงสุดก็ไม่ปรากฏ สิ่งสำคัญก็คือ เมื่อนิวรณ์นี้เกิดขึ้นบ่อยๆ ก็จะยิ่งทำให้ความเคยชินของอวิชชาที่มีอยู่ในจิตใต้สำนึกของเรามีมากยิ่งขึ้น ซึ่งก็จะทำให้เปลี่ยนแปลงหรือกำจัดมันได้ยากยิ่งขึ้นด้วย  นี่เองจึงได้เรียกอาการนี้ว่า นิวรณ์ ที่หมายถึง สิ่งปิดกั้นจิตจากความดี (คือจากปัญญาสมาธิและนิพพาน)   

วิธีการฝึกสมาธิง่ายๆ

ตามปกติเราก็พอจะมีสมาธิกันอยู่บ้างแล้ว เพียงแต่จะไม่มากพอเท่านั้น อย่างเช่น เวลาเราตั้งใจฟังครูสอน หรือตั้งใจอ่านหนังสือ เราก็จะมีสมาธิขึ้นมาแล้วโดยอัตโนมัติ ซึ่งนี่ก็คือสมาธิที่จำเป็นสำหรับนำมาใช้คู่กับปัญญาในการปฏิบัติเพื่อดับทุกข์ ซึ่งวิธีการฝึกให้จิตมีสมาธินั้นก็สามารถทำได้ โดยการตั้งใจในการเคลื่อนไหวของร่างกาย, ในการพูด, และคิดของเราเอง หรือในการทำกิจวัตรประจำวันของเราก็ได้ หรือจะฝึกกำหนดการหายใจของร่างกายเรา หรือจะฝึกเพ่งวัตถุ เป็นต้น ก็ได้

วิธีการฝึกสมาธิที่ทำได้ง่ายและเป็นที่นิยมนั้นก็คือ กำหนดการหายใจ (ที่เรียกว่าอานาปานสติ) ซึ่งวิธีการฝึกนั้น เราจะใช้อิริยาบถใดก็ได้ แต่ถ้าเพิ่งเริ่มต้นฝึกควรใช้อิริยาบถนั่งก่อน เพราะจะทำให้เกิดสมาธิได้ง่ายกว่าอิริยาบถอื่น ถ้าฝึกจนชำนาญแล้วจะใช้อิริยาบถใดก็ได้ ส่วนวิธีการฝึกนั้นก็คือ ให้เราตั้งใจกำหนดอยู่ที่การหายใจของร่างกายของเราอยู่ตลอดเวลา และพยายามควบคุมให้ลมหายใจเบาและยาวอยู่ตลอดเวลา (ถ้าลมหายใจแรงและสั้นจะทำให้จิตเกิดสมาธิได้ยากกว่า) โดยระวังอย่าไปกำหนดสิ่งอื่นภายนอกร่างกาย และระวังอย่าไปคิดถึงเรื่องที่จะทำให้กิเลสและนิวรณ์เกิดขึ้นมา ซึ่งในการกำหนดการหายใจของร่างกายนี้ ขั้นต้นเราอาจจะใช้วิธีการนับการหายใจของเราไปเรื่อยๆเพื่อให้จิตสงบก็ได้ หรือจะท่องคำสั้นๆในขณะที่เรากำลังหายใจ เช่น ไม่มีเรา, ไม่มีใคร, ว่างเปล่า, ผ่านไป, ตายแน่, เกิดดับ, อย่าโง่, อย่าบ้า เป็นต้น เพื่อให้มีสติอยู่ตลอดเวลาก็ได้

แต่ถ้าจิตยังไม่สงบ ให้ลองใช้วิธีคิดด้วยสติ (คือตั้งใจคิดให้เป็นคำพูดแล้วก็ตั้งใจฟังด้วย) โดยการตั้งใจคิดช้าๆด้วยประโยคสั้นๆ ในขณะที่กำลังหายใจออก แต่เมื่อหายใจเข้าก็ให้หยุดคิด (หรือจะคิดช่วงเวลาหายใจเข้าก็ได้ เมื่อหายใจออกก็ให้หยุดคิด) ซึ่งการคิดนี้ควรคิดเรื่องที่ทำให้เกิดปัญญาหรือความรู้ที่ดีงาม เช่น เรื่องความไม่เที่ยง เรื่องสภาวะที่ต้องทน เรื่องความไม่ใช่ตัวเรา หรือเรื่องความว่างจากตัวเรา หรือเรื่องการคิดค้นสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่สังคม หรือเรื่องการเรียน หรือเรื่องการเตือนตนเอง หรือเรื่องการสอนอริยสัจ ๔ เป็นต้น ซึ่งการฝึกเช่นนี้จะทำให้จิตเกิดสมาธิได้ง่าย รวมทั้งยังทำให้เกิดปัญญาไปพร้อมๆกันไปด้วย เรียกว่าเป็นการปฏิบัติทั้งสมาธิและปัญญาไปพร้อมๆกัน

เราจะสังเกตได้ว่าจิตของเรามีสมาธิหรือไม่ โดยให้สังเกตได้จากการที่จิตของเราสงบหรือไม่ฟุ้งซ่านแล้ว (คือไม่มีกิเลสและนิวรณ์) และความดิ้นรนของจิตก็จะไม่มี รวมทั้งมีความสุขที่สงบประณีต และมีปีติหรือความอิ่มเอมใจ รวมทั้งจิตของเราก็จะมีสติอยู่ตลอดเวลาด้วย ก็แสดงว่าจิตของเรามีสมาธิแล้ว ซึ่งเมื่อจิตไม่มีนิวรณ์ จิตก็จะไม่มีความทุกข์แม้เพียงเล็กน้อย เมื่อจิตไม่มีความทุกข์แม้เพียงเล็กน้อย จิตก็จะนิพพานสูงสุด (คือสงบเย็น เบาสบาย สดชื่น ปลอดโปร่งแจ่มใสอย่างสูงสุด) เมื่อจิตนิพพานก็แสดงว่าจิตมีสมาธิแล้วอย่างสมบูรณ์ ซึ่งนี่คือสมาธิที่จำเป็นในการปฏิบัติตามหลักอริยมรรค ส่วนสมาธิที่สูงไปกว่านี้ ที่เป็นการเพ่งสิ่งใดสิ่งหนึ่งจนไม่รับรู้สิ่งอื่นใดเลยนั้นไม่จำเป็น เพราะเพียงเท่านี้ก็พอแล้วสำหรับนำมาใช้ในการปฏิบัติของเรา

สมาธินี้มีหลายระดับ (ที่เรียกว่าฌาน) ซึ่งระดับต้นๆก็จะมีความตั้งใจมากในการระมัดระวังไม่ให้นิวรณ์เกิดขึ้น รวมทั้งมีความสุขสงบและปีติด้วย ส่วนระดับที่สูงขึ้นก็ไม่ต้องระมัดระวังนิวรณ์แล้วเพราะชำนาญแล้ว  รวมทั้งปีติก็จะหายไป (เพราะไม่ตื่นเต้นแล้ว) จะมีแต่เฉพาะความสุขสงบเท่านั้น ส่วนระดับที่สูงขึ้นความสุขสงบก็จะหายไป (เพราะเบื่อสุขแล้ว) จะเหลือเพียงจิตที่บริสุทธิ์ ที่มีความสงบเย็นสูงสุดเท่านั้น ซึ่งความสงบเย็นสูงสุดนี้เองที่เรียกว่าเป็นนิพพานสูงสุด เมื่อนิพพานปรากฏ ก็แสดงว่าการปฏิบัติของเราถูกต้องแล้ว โดยมีความดับหายไปของความทุกข์ และการปรากฏของนิพพานมาเป็นสิ่งยืนยัน


หน้าต่อไป